Η συνάντηση με τον Sir Patrick Leigh Fermor.

July 2007 Patrick Leigh Fermor & Julia Klimi Kardamili Mani Greece;

Με τον Sir Patrick Leigh Fermor.

Ιούλιος 2007 στην Καρδαμύλη, μια φίλη πέταξε την ιδέα να γνωρίσουμε τον Sir Patrick Leigh Fermor ενθουσιάστηκα, νομίζοντας ότι είναι κάτι απλό. Τις επόμενες μέρες διαπίστωσα ότι δεν ήταν, το είχα σχεδόν ξεχάσει, όταν κάποιος μου είπε, “έλα να σου συστήσω τον γιατρό του τον κ. Ορφανίδη να πάς μαζί του” εκείνος δέχτηκε πρόθυμα να τον συνοδεύσω.

Αφού κατεβήκαμε την πλαγιά μέσα απο τον ελαιώνα με τις πεζούλες, βγήκαμε σε μια ψηλή μάντρα. Μια ευγενική κυρία μας καλοσώρισε στην ξύλινη πόρτα της αυλής, συνεχίσαμε κατα μήκος του σπιτιού μέχρι που φτάσαμε στην μεγάλη βεράντα όταν είδα το τοπίο ολόγυρα με την θάλασσα έμεινα άφωνη. Τόσα χρόνια που φωτογραφίζω σπίτια ελάχιστες φορές έχω δει σπίτι, τόσο τέλεια εναρμονισμένο με το περιβάλλον. Κάθισα στον εξώστη πάνω απο την θάλασσα και δεν μπορούσα να πάρω τα μάτια μου απο το εξαιρετικό βοτσαλωτό δάπεδο, το πέτρινο τραπέζι με τους καναπέδες με φόντο την θάλασσα. Κάποια στιγμή ο γιατρός Ορφανίδης με φώναξε να με συστήσει, διασχίσαμε όλο το εσωτερικό του σπιτιού και βγήκαμε στην λότζα. Ο Sir Patrick – ο κυρ Μιχάλης για τους ντόπιους, απο το δεύτερο όνομα του, Michael – καθόταν σε ένα τραπέζι/γραφείο στο βάθος της λότζας, σηκώθηκε και μου έσφιξε το χέρι.

Το γραφείο που είχε θέα το βουνό, ήταν γεμάτο με χειρόγραφα και μια γραφομηχανή, μου είπε να καθίσω σε μια καρέκλα δίπλα του. Αυτό μάλλον ήταν «το καλοκαιρινό γραφείο» το πραγματικό ήταν ένα φωτεινό δωμάτιο πίσω μας. Με το τσάι, τον ρώτησα τι γράφει κι εκείνος μου είπε το τελευταίο βιβλίο της τριλογίας (Η τριλογία- που άρχισε να γράφει το 1962 με διακοπή αρκετών ετών- περιγράφει την πεζοπορία που έκανε ο Φέρμορ στα δεκαοχτώ του χρόνια, από το Χουκ της Ολλανδίας στην Κωνσταντινούπολη το 1932-35. Η εποχή της Δωρεάς (1977) ήταν το πρώτο της τριλογίας, το Ανάμεσα στα Δάση και τα Νερά (1986) ήταν το δεύτερο. “Το τελευταίο κομμάτι του ταξιδιού ξεκινάει από τα Ρουμανο-βουλγαρικά σύνορα και θα καταλήξει στην Κωνσταντινούπολη! προσπαθώ να προλάβω” * συμπλήρωσε. “Σπουδαία δουλειά έχετε να κάνετε!”

Patrick Leigh Fermor house Kardamili, Mani Greece

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house Kardamili

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house Kardamili, Mani

November 8, 2010 Patrick Leigh Fermor house Kardamili, Mani Greece

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house Kardamili, Mani

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house Kardamili

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house in Kardamili, Mani Greece

November 8, 2010 Patrick Leigh Fermor house Kardamili, Mani Greece

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house in Kardamili, Mani Greece

November 8, 2010 Paddy's name day, interior of the house Kardamili

 

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2010 Mani Greece;

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2010, Mani Greece

Paddy's "private" beach, Kalamitsi Mani

Με ρώτησε τι φωτογραφίζω, του μίλησα για το βιβλίου μου At home in Greece (Thames & Hudson 2004) και την ιδέα του βιβλίου, με ρώτησε αν το έχω μαζί μου να το δει, απάντησα αρνητικά «Τι κρίμα» έκανε μια κίνηση με το χέρι του, δυσαρεστήθηκε πραγματικά. Κρίμα γιατί θα χαιρόμουν τόσο πολύ να του το χάριζα. Μάλιστα ένα από τα σπίτια του βιβλίου μου (Ρόδος 17ος αιώνας) αναπαλαιώθηκε από τον εξαιρετικό αρχιτέκτονα/γνώστη της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής Νίκο Χατζημιχάλη, τον ίδιο που σχεδίασε τούτο το σπίτι.  Του έτεινα τη Μάνη, μου έγραψε αφιέρωση με ένα τελετουργικό τρόπο, ύστερα πήγαμε στην μεγάλη βεράντα που εκείνη την ώρα είχε ένα υπέροχο απογευματινό φως, τον φωτογράφισα φευγαλέα. Ο γιατρός Ορφανίδης, πρότεινε να μας φωτογραφήσει μαζί, αισθανόμουν πάρα πολύ οικεία μαζί του οπότε τον έπιασα αγκαζέ.

Μετά με κάλεσε να με ξεναγήσει στο σπίτι. Μπήκαμε στο καθιστικό “the chief room!!!” αναφώνησε (το κυρίως δωμάτιο), μου έδειξε τις βιβλιοθήκες ολόγυρα, ας έμενα εδώ δυο τρείς μέρες ξεχασμένη σκεφτόμουν. Θαύμασα το ξύλινο ηπειρώτικο ταβάνι, τα έργα τέχνης στους τοίχους (μεταξύ άλλων του φίλου του Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα) το Οθωμανικού στιλ τζάκι, την πηλιορείτικη πέτρα στο δάπεδο που κάλυπτε όλους τους εσωτερικούς χώρους. Η σέρα με τα τζάμια που βλέπουν στο πράσινο του κήπου ήταν έκπληξη. “Ααα, αυτό είναι ένα αγγλικό conservatory και χαγιάτι ταυτόχρονα! Τι υπέροχη ιδέα! Και τι εκπληκτικό τραπέζι!”  του είπα. «Ναι εγώ το ζωγράφισα, είναι ο ήλιος! Ενώ το κάτω μέρος είναι στήριγμα απο παλαίο μπαλκόνι» είπε με ενθουσιασμό Και οι καρέκλες, τόσο κλασικές «Μα εσείς έχετε διαλέξει ότι καλύτερο διαθέτει η Ελλάδα!» Μου απάντησε ότι όλα αυτά τα δημιούργησαν με την σύζυγο του την φωτογράφο Joan Elizabeth Rayner, την κυρία Ιωάννα για τους Μανιάτες κι ότι όλα παρέμεναν στην θέση που τα άφησε εκείνη. Έβγαλα μερικές φωτογραφίες το σπίτι, καθίσαμε λίγο ακόμα στην βεράντα κι ύστερα σηκώθηκα και του έσφιξα το χέρι δυνατά, ευχαριστώντας τον από καρδιάς για τον χρόνο του, διαισθανόμουν ότι ο κόσμος της συγγραφής του ήταν εξαιρετικά πολύτιμος οπότε όσο πιο γρήγορα επέστρεφε τόσο καλύτερα.

Χάζεψα λίγο ακόμα το σπίτι, το κάθε τι φαινόταν μελετημένο μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Μεγάλο καθιστικό για άνεση με τους φίλους, φυσικά υλικά, ξύλο για το ταβάνι, πέτρα για το δάπεδο, με φόντο τι άλλο; βιβλία. Και πόση προσωπική εργασία και αγάπη για να γίνει ένα με το περιβάλλον και την τοπική βλάστηση. Κοιτάζοντας το από την βορειοδυτική πλευρά η πρώτη εντύπωση είναι ενός τυπικού σπιτιού της Πελοποννήσου μονώροφο, από πέτρα και κεραμοσκεπή. Από την νοτιοανατολική πλευρά όμως οι δύο όροφοι – που δημιουργήθηκαν λόγο της υψομετρικής διαφοράς του εδάφους- κυρίως όμως οι καμάρες της λότζας με την σκάλα ακόμα και τα βοτσαλωτά στα δάπεδα παραπέμπουν σε ένα βυζαντινό σπίτι σαν αυτά της Μονεμβασιάς ή μοναστήρι.

Ακόμα και το εσωτερικό όπου όλοι οι χώροι επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω της λότζας θα μπορούσε να πει κανείς ότι σχεδιάστηκε με την λογική των βυζαντινών μοναστηριών που ο Paddy θαύμαζε απεριόριστα.

Όπως είχε συμφωνηθεί το 1996 με τον Sir Patrick και την σύζυγο του, η κατοικία μετά τον θάνατό του το 2011 περιήλθε στην κατοχή του Μουσείου Μπενάκη για να συντηρηθεί και να γίνει κέντρο έρευνας και φιλοξενίας σημαντικών προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των τεχνών. Tο Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος έχει αναλάβει την αποκατάσταση και τώρα γίνεται η αναπαλαίωση όλων των κτισμάτων που αποτελούν το σπίτι και το κτήμα των εννέα στρεμμάτων με τον ελαιώνα.

Patrick Leigh Fermor Kardamili 2007 Mani Greece;

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2007, Mani Greece

Patrick Lee Fermor Kardamili 2007

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2007 Mani Greece;

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2007 Mani Greece;

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2007, Mani Greece

Paddy's friend Lela & Fermor's house Kardamili 2007 Mani Greece;

Patrick Leigh Fermor Kardamili 2007, Mani Greece

Patrick Leigh Fermor house Kardamili 2007, Mani Greece

Patrick Leigh Fermor house Kardamili, Mani Greece

Οι βασκανίες και γιατί θέλησα να τον συναντήσω

Όταν στα μέσα της δεκαετίας του ‘90 άρχισα να γράφω ταξιδιωτικά ρεπορτάζ θέλησα να διαβάσω κάτι παραπάνω από τον Καζαντζάκη. Ανάμεσα στα άλλα ξεχώρισα το Σελίδες για την Ελλάδα του Michel Deon, τον Κολοσσό του Μαρουσίου του Χένρυ Μίλερ, την Ρούμελη και την Μάνη του Patrick Leigh Fermor. Τα δυο τελευταία, και κυρίως η Μάνη, ήταν μια αληθινή αποκάλυψη για μένα. Αναπάντεχα μου φανερώθηκε η αληθινή Ελλάδα (του 1950/60) που δεν διέφερε πολύ από την Όλυμπο της Καρπάθου που φωτογράφιζα/μελετούσα εκείνη την εποχή.

Στις σελίδες των βιβλίων του Sir Patrick ανακάλυψα πως μέσα από τις καθημερινές συνήθειες των ανθρώπων – τις σημαντικές λεπτομέρειες – αποκαλύπτεται ο χαρακτήρας ενός τόπου, η κοσμοθεωρία του Έλληνα, όπως διαμορφώθηκε μέσα από την ιστορία, τις παραδόσεις και τις προλήψεις που κατά τον Fermor “Σε τίποτα δεν φαίνεται πιο καθαρά η συνέχεια της Αρχαίας Ελλάδας όσο στις προλήψεις και τις παγανιστικές και θρησκευτικές συνήθειες που ακόμα επικρατούν στα βουνά και τα νησιά.” Πόσο δίκιο είχε.

Τα έθιμα του Πάσχα και συγκεκριμένα της Λαμπρής Τρίτης στην Όλυμπο της Καρπάθου το Πάσχα 1993, ήταν για μένα η αφορμή ενός μεγάλου “ταξιδιού” καταγραφής και φωτογράφησης ολόκληρης της ζωής του χωριού τα επόμενα χρόνια. Εκείνο το Πάσχα η λιτάνευση των εικόνων από τις κοιλάδες και τους γύρω λόφους μέχρι το νεκροταφείο για την «αναγγελία της Ανάστασης των νεκρών” με τους συγγενείς των νεκρών να μοιράζουν προσφορές στους παρευρισκόμενους, με ξάφνιασαν οικεία. Η βρώση των εδεσμάτων πάνω στους τάφους και η ευλογία της γης, να είναι καρπερή κτλ με πήγαν κατευθείαν στην Διονυσιακή λαϊκή λατρεία και τα έθιμα που κατέγραφε ο πατέρας μου Οδυσσέας Κάρολος Κλήμης στα λαογραφικά βιβλία του. H «ευρωπαϊκή» Κέρκυρα της πόλεως και πατρίδα μου με τις μελωδίες της κλασσικής μουσικής μπορεί να μην έχει τίποτα κοινό με την Όλυμπο, η κερκυραική ύπαιθρος όμως με τα αρχαιοελληνικά έθιμα του Πάσχα κι εκείνα της Αποκριάς, τον “γέρο” και την “γριά”, τον καρνάβαλο που καίγεται, ταυτίζονται απόλυτα. Σε ολόκληρη την Ελλάδα τα έθιμα αποκριάτικα, πασχαλινά, οι βασκανίες όπως το μάτιασμα κ.α. έχουν αρχαιοελληνικές/παγανιστικές ρίζες κι ο Fermor λέει ότι αυτό ουσιαστικά είναι που ενώνει ολόκληρη την Ελλάδα  – ακόμα και την Κέρκυρα με την Κάρπαθο θα έλεγα – κι έχει απόλυτα δίκιο, το βροντοφωνάζει και θυμώνει με τους “καινούργιους και ημιμαθείς αστούς…” “…που αρνούνται την ύπαρξη τους (των εθίμων), κατηγορώντας τα για “οπισθοδρομικά, πρωτόγονα” και πάνω από όλα “μη Ευρωπαϊκά” (Μάνη, σελ 232-233).

Ξαναπήγα στο σπίτι του Sir Patrick τον Νοέμβρη του 2010, αυτή τη φορά τυχαία – με φίλους που μένουν στον Αγιο Νικόλα- κατά σύμπτωση ήταν η μέρα της γιορτής του (Μιχάλης), αλλά τότε δεν το ήξερα. Με θυμήθηκε η οικονόμος, η οποία μου είπε ότι ο κυρ Μιχάλης δεν μπορούσε να μιλήσει, ήταν κλινήρης, λυπήθηκα πολύ, μείναμε για λίγο, έβγαλα μερικές φωτογραφίες. Τον επόμενο Ιούνιο στα 96 του πέρασε στην αθανασία.

Τα βιβλία, το σπίτι, το κτήμα, οι σχέσεις με τους ντόπιους, αποκαλύπτουν την αφοσίωση του στην Ελλάδα. Κι όπως και του ήρωα του, του Λόρδου Βύρωνα ήταν μια αγάπη βιωματική που γεννήθηκε από την γνωριμία των ανθρώπων κάθε κοινωνικής τάξης αλλά και την βαθιά του γνώση σε κάθε τι Ελληνικό. Είναι γνωστό ότι όσο πιο πολύ γνωρίζεις ένα τόπο τόσο πιο πολύ τον αγαπάς. Τον εκτίμησα για την βαθιά του γνώση στο τι εστί Ελλάδα/’Ελληνες αλλά και γιατί μπορούσα να νιώσω πραγματικά, από που τροφοδοτείται αυτός ο μεγάλος έρωτας για την Ελλάδα.

Ο Sir Patrick είναι ο δικός μου ήρωας.

Τζούλια Κλήμη

*Τελικά το The Broken Road (2013) όπως είναι ο τίτλος του τρίτου τόμου της τριλογίας του μεγάλου ταξιδιού που χρειάστηκε μια ζωή για να γραφτεί, παρέμεινε ημιτελές, η τελική επεξεργασία έγινε μετά το θάνατο του από τον διάσημο ταξιδιωτικό συγγραφέα Colin Thubron και την βιογράφο και φίλη του Άρτεμις Κούπερ – το βιβλίο ολοκληρώθηκε με το πολύ ενδιαφέρων ταξίδι του Fermor στο Άγιο Όρος. Στα ελληνικά κυκλοφορεί η συγκεντρωτική έκδοση Η πορεία προς την Κωνσταντινούπολη η οποία περιλαμβάνει τα δύο πρώτα βιβλία της τριλογίας, Η εποχή της δωρεάς (το ταξίδι από την Ολλανδία μέχρι την ουγγρική μεθόριο) και Ανάμεσα στα δάση και τα νερά (το ταξίδι από τη Βουδαπέστη ως τις Σιδηρές Πύλες του Δούναβη). Εκδόσεις Μεταίχμιο 2013

www.patrickleighfermorsociety.org.

Leave a reply

Your email address will not be published.